توقع يك خواننده از منابع انتشار خبر چيست؟ صداقت، صراحت، شفافيت و بيان واقعيات موجود بدون هيچگونه تحريف خبري اهم خواست خوانندگان مطبوعات و مخاطبان رسانههاست؛ اين خواسته براي بسياري آنقدر حائز اهميت است كه هيچگونه شايعهپراكني و خبرسازي از سوي رسانهها را نميپذيرند و آن را با الفاظي چون بازي با احساسات مخاطب و يا خبرسازي براي رسيدن به خواستهاي خودخواهانه، نادرست ميشمارند.
به گزارش خبرنگار رسانه خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، در بين اذهان صداقت جوي افكار عمومي، رسانهها، زرد و غيرزرد، براي جذب مخاطب و افزايش فروش به انتشار اخبار و استفاده از تيترهايي اقدام ميكنند كه شايد نتيجهاي جز شايعه پراكني ندارد اما اين دسته از مطبوعات با توجيه واضح بودن تقلب در بيان اين نوع اخبار و درك آن از سوي مخاطب حرفهيي انجام آن را خالي از اشكال ميدانند.
در اصل، ژانر Fakenews يا خبر قلابي يا خبر دروغي كه سابقه 174 ساله دارد يكي از ژانرهاي روزنامهنگاري است كه مطبوعات براي رسيدن به تيراژ بالا با انتشار اخبار جذاب نه واقعي، براي فروش بيشتر از آن استفاده ميكنند. اين ژانر به قدري در جهان طرفدار دارد كه نشريه و سايتهاي بسياري به خود اختصاص داده است. البته ژانر Fake news در برنامههاي راديويي و تلويزيوني هم بروز پيدا كرده است.
خبرهاي قلابي اخباري هستند كه ريشه در واقعيت زمان و مكان كنوني دارند اما ساخته و پرداخته ذهن روزنامهنگارانند؛ اخباري كه سعي ميشود با رعايت اصول خبرنويسي خواننده را به فكر وادار كند و البته با نشانههايي همراه باشد كه خواننده با مشاهده آنها به واقعي نبودن خبر پي ببرد.
ضمن اين كه در اصل اين خبرها طنزي پنهان است و با موضوعاتي شوخي ميشود كه با انتشار اين خبر و حتي باور كردن آن تاثيري روي وقايع جامعه نگذارد.
اما بايد ديد در كشور ما اين اصول رعايت ميشود تا بعد از انتشار خبر مشكلي پيش نيايد يا خير؟ براي يافتن پاسخ اين سوال نظر برخي اساتيد ارتباطات را جويا شديم.
خبرهاي دروغي، بازي با مخاطب
محمدمهدي فرقاني - استاد ارتباطات - خبرهاي دروغي يا Fakenews را در حوزه مطبوعات زرد، جعل خبر دانست نه انعكاس خبر كه اين خبرسازي يك نوع روزنامهنگاري غيراصيل و بازي با مخاطب است.
وي با بيان اين كه در خبر دروغي هدف خدمت به مخاطب نيست، افزود: اين پديده كه جديد نيست و بيش از صد سال از قدمت آن ميگذرد و در ايران نيز سابقه طولاني دارد، با هدف جذب مخاطب صورت ميگيرد كه شايد هم در چند شماره موفق باشند ولي در درازمدت اين نشريات بازنده هستند.
او ادامه داد: خوانندگان اخبار دروغين يا تقلبي بعد از مدتي نسبت به نشريه بياعتماد ميشوند. حتي امكان دارد اين بياعتمادي به كليه رسانهها باشد و به اين ترتيب رسانهها مخاطبان خود را از دست ميدهند.
وي تاكيد كرد: اين نوع روزنامهنگاري نه به خود روزنامهنگار بلكه به همه ارزشهاي روزنامهنگاري اصيل ظلم ميكند؛ در نتيجه رابطه مطبوعات با مخاطبان دستخوش تغييرات منفي ميشود.
انتشار اخبار قلابي با هدف جذب مخاطب
سعيد خال - استاد دانشگاه - هم معتقد است: ژورناليسم تحقيقي به سمت Fake news نميرود و تنها مطبوعات زرد اين كار را ميكنند. بسياري از شاخههاي اصولي روزنامهنگاري در كشور ما هنوز استفاده نميشود اما حركت به سمت Fake news در كشور ما ديده ميشود.
وي با تاكيد بر اينكه هدف از انتشار اخبار قلابي جذب مخاطب است، افزود: ژانر Fake news به زيرشاخههاي متفاوتي چون biglie (دروغ بزرگ) با اين فلسفه كه دروغ را آنقدر بايد بزرگ گفت كه همه باور كنند و نيز انتشار خبر تقلبي به نيت منتشر كردن خبر تكذيب آن كه اهميت خاصي دارد تقسيم ميشود.
خبر قلابي لطمه به اعتبار رسانه
محمدتقي روغنيها - استاد ارتباطات - نيز اظهار كرد: خبر قلابي و انتشار مطالبي كه از اساس بيپايه است يا براساس يك سري واقعيات موجود منتشر ميشوند، به طور متعارف در رسانهها مرسوم است و مورد استفاده قرار ميگيرد. به طور مثال خبري كه نيست را عنوان كرده و پروبال ميدهند و يا خبري كه هست را با حواشي متفاوت ميپوشانند و مخاطب را با ساخت خبر قلابي به مطلبي ميرسانند كه اصلا وجود ندارد.
او با تاكيد بر اينكه خبر قلابي به اعتبار رسانه لطمه وارد ميكند، به كم بودن احتمال اينكه بتوان مخاطب را با اخبار قلابي تحت تاثير قرار داد اشاره و تصريح كرد: به دليل همين بياعتمادي در پي انتشار اخبار قلابي است كه بسياري از مخاطبان اخبار رسانهها را باور نميكنند و به ديدهها و شنيدههاي شخصي خود بسنده كرده و يا به منابع متعدد مراجعه مي كنند.